قانون عليت از بديهيات اوليه است قضيهء مورد بحث ما ، يعنى اين كه « ممكن در وجود و عدمش به يك مرجح بيرونى ( علت ) نياز دارد » ، از قضاياى بديهى اولى است كه صرف تصور موضوع و محمولش ، براى تصديق آن كافى است . يعنى اگر معناى امكان را خوب بفهميم و بدانيم كه شىء ممكن چيزى است كه نسبتش به وجود و عدم يكسان است و ذاتا اقتضايى نسبت به هيچ‌كدام ندارد و از طرف ديگر ، متوقف بودن رجحان يكى از دو طرف وجود و عدم آن بر مرجح خارجى را نيز تصور كنيم ، و از خود بپرسيم : آيا چيزى كه نسبتش به وجود و عدم يكسان است ، براى آن‌كه يكى از وجود و عدم براى آن تعين يابد به مرجح بيرونى نياز دارد يا ندارد ؟ بىدرنگ پاسخ مثبت به اين پرسش خواهيم داد . اصلى كه قانون عليت مبتنى بر آن است قانون عليت خود مبتنى بر يك اصل ديگر است و آن اين كه : « ترجّح بدون مرجّح محال است » . يعنى هرگاه شيئى قابل پذيرش دو طرف باشد ، و نسبتش به هردو طرف متساوى باشد ، محال است كه بدون عامل مرجّح و خودبه‌خود ، يك طرف را بپذيرد . ازاين‌روست كه عقل حكم مىكند به اين كه ممكن در وجود و عدمش به يك مرجح بيرونى نياز دارد . براى روشن شدن مفاد اين قاعده توجه به مثال‌هاى زير مفيد است : « 1 » مثال اول : فرض كنيد جسمى روى خط مستقيم در جهت معينى حركت مىكند ، و در خلال حركت به عاملى برخورد مىكند كه مانع ادامهء حركت آن جسم در آن جهت معين است ، و فرض كنيد كه امر دائر است بين اين كه آن جسم به طرف راست يا به طرف چپ متمايل شود ، ولى هيچ عاملى در واقع و نفس الامر وجود ندارد كه موجب مزيت طرف راست يا طرف چپ بشود . آيا در اين صورت ممكن

--> ( 1 ) . مثال‌ها مأخوذ از پاورقىهاى استاد مطهرى قدّس سره بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ( ج 3 ، ص 192 ) است .